દિવ્યાંગ અનામત જગ્યાની અદલાબદલી

 ગુજરાત રાજ્યની સેવાઓમાં દિવ્યાંગજનો માટે અનામત નીતિનું વિશ્લેષણ: ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪ના ઐતિહાસિક ઠરાવનું ઊંડાણપૂર્વક અધ્યયન

ભારતીય બંધારણના સમાનતાના સિદ્ધાંતો અને સામાજિક ન્યાયની વિભાવનાને સાચા અર્થમાં સાર્થક કરવા માટે સમાજના વંચિત અને દિવ્યાંગ વર્ગોને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા અનિવાર્ય છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪ના રોજ સામાન્ય વહીવટ વિભાગ (GAD) મારફતે બહાર પાડવામાં આવેલ ઠરાવ ક્રમાંક: સીઆરઆર-૧૦૨૦૧૭-૧૨૨૬૩૯-ગ.૨ એ આ દિશામાં એક ક્રાંતિકારી અને નિર્ણાયક કદમ છે. આ દસ્તાવેજ માત્ર અનામતની ટકાવારી નક્કી નથી કરતો, પરંતુ દિવ્યાંગજનો માટેની ખાલી જગ્યાઓ ભરવાની પ્રક્રિયામાં રહેલી વહીવટી જટિલતાઓને દૂર કરવા માટે એક સ્પષ્ટ રોડમેપ પૂરો પાડે છે. રાજ્ય સરકારની સેવાઓમાં દિવ્યાંગો માટેની ૪% અનામતની જોગવાઈને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે 'ઇન્ટરચેન્જેબિલિટી' (માંહોમાંહે અદલાબદલી) અને 'કેરી ફોરવર્ડ' (આગળ ખેંચવા)ના નિયમોમાં જે ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે, તે દિવ્યાંગ અધિકાર ક્ષેત્રે એક નવી ક્ષિતિજ અંકિત કરે છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને કાયદાકીય માળખું

ભારતમાં દિવ્યાંગોના અધિકારોના રક્ષણ માટેનો પાયો 'વ્યક્તિઓ (સમાન તકો, અધિકારોનું રક્ષણ અને સંપૂર્ણ સહભાગિતા) અધિનિયમ, ૧૯૯૫' દ્વારા નંખાયો હતો. આ કાયદા હેઠળ સરકારી નોકરીઓમાં ૩% અનામતની જોગવાઈ હતી. જોકે, બદલાતા સમય અને વૈશ્વિક સ્તરે 'યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ રાઈટ્સ ઓફ પર્સન્સ વિથ ડિસેબિલિટીઝ' (UNCRPD) ના સ્વીકાર બાદ, ભારત સરકારે ૨૦૧૬માં 'રાઈટ્સ ઓફ પર્સન્સ વિથ ડિસેબિલિટીઝ એક્ટ, ૨૦૧૬' (RPwD Act) પસાર કર્યો. આ નવા કાયદાએ દિવ્યાંગતાની વ્યાખ્યાને વ્યાપક બનાવી અને અનામતની ટકાવારી ૩% થી વધારીને ૪% કરી.

ગુજરાત સરકારે આ કેન્દ્રીય કાયદાના અમલીકરણ માટે અગાઉ ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ના રોજ મહત્વનો ઠરાવ કર્યો હતો, જેમાં રાજ્યની સેવાઓમાં ૪% અનામતનો અમલ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪નો નવો ઠરાવ તે અગાઉના ઠરાવના ફકરા-૬ની જોગવાઈઓમાં સુધારો કરી ભરતી પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને પરિણામલક્ષી બનાવે છે.

૧૯૯૫ અને ૨૦૧૬ ના અધિનિયમોની તુલનાત્મક સમજ

| લક્ષણો | ૧૯૯૫ નો અધિનિયમ | ૨૦૧૬ નો અધિનિયમ (RPwD) |

|---|---|---|

| અનામતની ટકાવારી | ૩% (સરકારી સંસ્થાઓમાં) | ૪% (સરકારી સંસ્થાઓમાં) |

| દિવ્યાંગતાના પ્રકારો | ૭ પ્રકારની દિવ્યાંગતા | ૨૧ પ્રકારની દિવ્યાંગતા |

| શિક્ષણમાં અનામત | ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ૩% બેઠકો | ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ૫% બેઠકો |

| દ્રષ્ટિકોણ | તબીબી મોડેલ (દયા આધારિત) | સામાજિક અને અધિકાર આધારિત મોડેલ |

| દંડની જોગવાઈ | મર્યાદિત અથવા સ્પષ્ટ નથી | કડક દંડ અને વિશેષ અદાલતોની જોગવાઈ |

| બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા | સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાનો અભાવ | ૪૦% કે તેથી વધુ દિવ્યાંગતાનું પ્રમાણ |

આ કાયદાકીય પરિવર્તન સૂચવે છે કે દિવ્યાંગતા એ વ્યક્તિની ખામી નથી, પરંતુ સમાજ દ્વારા ઉભી કરવામાં આવેલી અડચણોને કારણે પેદા થતી અક્ષમતા છે. ૨૦૨૪નો ઠરાવ આ સામાજિક મોડેલને વહીવટી સ્તરે મજબૂત કરે છે.

દિવ્યાંગતાના જૂથોનું વર્ગીકરણ અને અનામતની વહેંચણી

ગુજરાત સરકારના ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪ના ઠરાવ મુજબ, ૪% અનામતની ગણતરી માટે દિવ્યાંગતાને ચાર મુખ્ય જૂથોમાં વહેંચવામાં આવી છે. દરેક જૂથ માટે ૧% અનામત નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. આ વર્ગીકરણ પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે તમામ પ્રકારની દિવ્યાંગતા ધરાવતા ઉમેદવારોને સરખું પ્રતિનિધિત્વ મળે અને કોઈ એક વર્ગ વંચિત ન રહી જાય.

જૂથવાર વિગતવાર વર્ગીકરણ

| જૂથ (Group) | ખંડ (Section) | દિવ્યાંગતાના પ્રકારો |

|---|---|---|

| જૂથ (A) | (a) | અંધત્વ (Blindness) અને ઓછી દ્રષ્ટિ (Low Vision). |

| જૂથ (B) | (b) | બધિર (Deaf) અને ઓછું સાંભળનાર (Hard of Hearing). |

| જૂથ (C) | (c) | હલનચલનની દિવ્યાંગતા (Locomotor disability), મગજનો લકવો (Cerebral Palsy), રક્તપિત્ત મુક્ત વ્યક્તિ, વામનતા (Dwarfism), એસિડ એટેકનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ અને નબળા સ્નાયુઓની દિવ્યાંગતા. |

| જૂથ (D) | (d) અને (e) | (d) સ્વલીનતા (Autism), બૌદ્ધિક અક્ષમતા (Intellectual Disability), ખાસ વિષય શીખવાની અક્ષમતા અને માનસિક બીમારી. (e) બહુવિધ દિવ્યાંગતા (Multiple Disabilities). |

આ વર્ગીકરણમાં એસિડ એટેક ભોગ બનેલા અને વામનતા ધરાવતા વ્યક્તિઓનો સમાવેશ એ માનવીય અભિગમ દર્શાવે છે. ખાસ કરીને જૂથ (D) માં સમાવિષ્ટ માનસિક બીમારી અને સ્વલીનતા ધરાવતા લોકો માટે અગાઉની નીતિઓમાં પૂરતી સ્પષ્ટતા નહોતી, જે આ ઠરાવ દ્વારા દૂર કરવામાં આવી છે.

ભરતી પ્રક્રિયા અને અનામતની અદલાબદલી (Interchangeability)

૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪ના ઠરાવની સૌથી મહત્વની જોગવાઈ 'માંહોમાંહે અદલાબદલી' અને 'આગળ ખેંચવા'ની પ્રક્રિયા છે. ઘણીવાર એવું બનતું કે કોઈ ચોક્કસ કેટેગરીમાં લાયક ઉમેદવાર ન મળવાને કારણે જગ્યાઓ વર્ષો સુધી ખાલી રહેતી હતી. નવી જોગવાઈ આ સમસ્યાનો વહીવટી ઉકેલ લાવે છે.

પ્રથમ ભરતી પ્રયાસ (First Attempt)

કોઈપણ સંવર્ગની સીધી ભરતીમાં જ્યારે પ્રથમ વખત જાહેરાત બહાર પાડવામાં આવે, ત્યારે અનામતની જગ્યા જે-તે નક્કી કરેલા જૂથ માટે જ અનામત રાખવી ફરજિયાત છે. જો તે ભરતી પ્રસંગે લાયક દિવ્યાંગ ઉમેદવાર ન મળે, તો તે જગ્યા ભરી શકાશે નહીં. આ ખાલી જગ્યાને 'અનામત જગ્યાની ઘટ' (Shortfall) તરીકે ઓળખવામાં આવશે અને તેને પછીના ભરતી પ્રસંગ માટે 'આગળ ખેંચવામાં' (Carry forward) આવશે.

દ્વિતીય ભરતી પ્રયાસ (Second Attempt)

જ્યારે તે જ જગ્યા માટે બીજી વખત ભરતી કરવામાં આવે અને ત્યારે પણ જો મૂળ કેટેગરીનો (દા.ત. અંધત્વ જૂથનો) ઉમેદવાર ન મળે, ત્યારે જ 'માંહોમાંહે અદલાબદલી' (Inter-se exchange) નો નિયમ લાગુ પડશે. આ તબક્કે, તે જગ્યા અન્ય ત્રણ જૂથો (B, C, અથવા D) પૈકીના લાયક ઉમેદવાર દ્વારા ભરી શકાશે.

પરંતુ, જો બીજા પ્રયાસમાં પણ ચારેય જૂથોમાંથી કોઈ યોગ્ય દિવ્યાંગ ઉમેદવાર ઉપલબ્ધ ન થાય, ત્યારે જ નિયોક્તા (Employer) તે જગ્યા બિન-દિવ્યાંગ (સામાન્ય) ઉમેદવાર દ્વારા ભરી શકશે. આ એક મહત્વનો રક્ષણાત્મક ફેરફાર છે, જે ખાતરી કરે છે કે દિવ્યાંગોની જગ્યાઓ પર બિન-દિવ્યાંગોની ભરતી કરતા પહેલા દિવ્યાંગોની તમામ કેટેગરીઓને પૂરતી તક આપવામાં આવે.

ત્રીજો અને ચોથો ભરતી પ્રયાસ અને રદ (Lapse) થવાની જોગવાઈ

જો બીજા પ્રયાસમાં જગ્યા બિન-દિવ્યાંગ વ્યક્તિથી ભરાઈ હોય, તો તેનો અર્થ એ નથી કે અનામતનો હક્ક ખતમ થઈ ગયો. તે અનામતની ઘટને ત્રીજા અને ચોથા ભરતી પ્રસંગ સુધી આગળ ખેંચવી પડશે. જો સતત ચાર ભરતી પ્રસંગો સુધી પ્રયાસ કર્યા પછી પણ કોઈ યોગ્ય દિવ્યાંગ ઉમેદવાર ન મળે, તો જ તે અનામતની જગ્યા રદ (Lapse) થયેલી ગણાશે.

| ભરતી પ્રસંગ | કાર્યવાહીનો પ્રકાર | મર્યાદા/શરત |

|---|---|---|

| પ્રથમ (1st) | મૂળ કેટેગરી માટે અનામત | જો ન મળે તો કેરી ફોરવર્ડ |

| બીજો (2nd) | માંહોમાંહે અદલાબદલી (A, B, C, D વચ્ચે) | જો કોઈ દિવ્યાંગ ન મળે તો જ બિન-દિવ્યાંગથી ભરાશે |

| ત્રીજો (3rd) | અનામત ઘટ તરીકે ચાલુ રહેશે | બીજા પ્રયાસ જેવી જ પ્રક્રિયા |

| ચોથો (4th) | અંતિમ પ્રયાસ | જો હજુ પણ ન ભરાય તો જગ્યા Lapse થશે |

વહીવટી સૂચનાઓ અને ભરતી એજન્સીઓની જવાબદારી

ભરતી પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે ગુજરાત જાહેર સેવા આયોગ (GPSC) અને ગુજરાત ગૌણ સેવા પસંદગી મંડળ (GSSSB) જેવી સંસ્થાઓને આ ઠરાવ દ્વારા કડક સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે. આ સંસ્થાઓએ તેમની દરેક જાહેરાતમાં દિવ્યાંગ અનામતની વિગતો અત્યંત સ્પષ્ટતાથી દર્શાવવાની રહેશે.

જાહેરાત અને માંગણા પત્રકમાં સ્પષ્ટતા

વિભાગોએ જ્યારે ભરતી એજન્સીને માંગણા પત્રક મોકલવાનું હોય, ત્યારે તેમાં જૂથવાર (A, B, C, D) અને કક્ષાવાર ખાલી જગ્યાઓની સંખ્યા અલગ-અલગ દર્શાવવાની રહેશે. પ્રથમ ભરતી પ્રસંગ અને આગળ ખેંચાયેલ ઘટ (Shortfall) ની માહિતી અલગથી આપવી જરૂરી છે જેથી ઉમેદવારોને ખબર પડે કે કઈ જગ્યામાં અદલાબદલીની શક્યતા છે.

GPSC ના તાજેતરના પરિણામો અને જાહેરાતો (દા.ત. સ્ટેટ ટેક્સ ઇન્સ્પેક્ટર, એન્જિનિયરિંગ સર્વિસિસ) માં આ ઠરાવનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. સ્ટેટ ટેક્સ ઇન્સ્પેક્ટરની જૂન ૨૦૨૫ માં લેવાયેલી પરીક્ષામાં, જૂથ-D માટે ૧૭ જગ્યાઓ હતી પણ માત્ર ૯ ઉમેદવારો લાયક ઠર્યા હતા, પરિણામે બાકીની ૮ જગ્યાઓ ખાલી રાખીને આગામી ભરતી માટે આગળ ખેંચવામાં આવી હતી.

ક્રમિક ગણતરી (Chronological Order) નો સિદ્ધાંત

ઠરાવની એક ગંભીર સૂચના એ છે કે અનામતની ઘટ સરભર કરતી વખતે 'ક્રમિક ગણતરી' (Chronological Order) ધ્યાને લેવી. એટલે કે, જે વર્ષની ખાલી જગ્યા સૌથી જૂની હોય તેને સૌથી પહેલા ભરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. આનાથી અનામતની જગ્યા રદ (Lapse) થવાના કિસ્સાઓ ન્યૂનતમ રહેશે.

રોસ્ટર રજીસ્ટરની નિભાવણી અને પ્રમાણીકરણ

રોસ્ટર રજીસ્ટર એ અનામત નીતિના અમલીકરણનો આત્મા છે. તે દર્શાવે છે કે કયા ક્રમની જગ્યા કઈ કેટેગરી માટે અનામત છે. ગુજરાતમાં રોસ્ટર રજીસ્ટરની જાળવણી માટે સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ (SJE) નો મહત્વનો રોલ છે.

SJE વિભાગ દ્વારા પ્રમાણીકરણ

દરેક સરકારી કચેરી, પંચાયત, બોર્ડ અથવા કોર્પોરેશને તેમની ભરતી પહેલા રોસ્ટર રજીસ્ટર અદ્યતન કરી તેને સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ પાસે પ્રમાણિત કરાવવું ફરજિયાત છે. આ માટે વિભાગ દ્વારા નિયત કરવામાં આવેલી ચેકલિસ્ટ અને પરિશિષ્ટ-૩ સાથે દસ્તાવેજો રજૂ કરવાના હોય છે. લાયઝન ઓફિસરો દ્વારા આ રજીસ્ટરની વાર્ષિક તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી અનામતની ગણતરીમાં કોઈ ભૂલ ન રહી જાય.

૧૦૦-પોઈન્ટ રોસ્ટર સિસ્ટમ

૪% અનામત માટે સામાન્ય રીતે ૧૦૦-પોઈન્ટ રોસ્ટરનો ઉપયોગ થાય છે. જેમાં ૨૫-૨૫ ના ચાર બ્લોકમાં અનામતની વહેંચણી કરવામાં આવે છે.

| બ્લોક (Block) | પોઈન્ટની મર્યાદા | દિવ્યાંગ અનામત માટેનો પોઈન્ટ |

|---|---|---|

| પ્રથમ બ્લોક | ૧ થી ૨૫ | પોઈન્ટ ૧ |

| બીજો બ્લોક | ૨૬ થી ૫૦ | પોઈન્ટ ૨૬ |

| ત્રીજો બ્લોક | ૫૧ થી ૭૫ | પોઈન્ટ ૫૧ |

| ચોથો બ્લોક | ૭૬ થી ૧૦૦ | પોઈન્ટ ૭૬ |

જો પોઈન્ટ ૧ પરની જગ્યા જે-તે દિવ્યાંગતા માટે અનુકૂળ ન હોય (દા.ત. ડ્રાઈવરની પોસ્ટમાં અંધ ઉમેદવાર ન રાખી શકાય), તો તે જ બ્લોકની પછીની કોઈ અનુકૂળ જગ્યા પર અનામત ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.

આડી અનામત (Horizontal Reservation) અને મેરિટના સિદ્ધાંતો

દિવ્યાંગ અનામત એ 'આડી અનામત' (Horizontal Reservation) છે. આનો અર્થ એ છે કે દિવ્યાંગ ઉમેદવાર જે-તે ઊભી અનામત (વર્ટિકલ) જેવી કે બિન-અનામત, અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગ (SEBC) અથવા આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS) માંથી આવતો હોય, તેને તે કેટેગરીમાં સમાવવામાં આવે છે.

મેરિટના આધારે પસંદગી

જો કોઈ દિવ્યાંગ ઉમેદવાર અનામતના કોઈપણ લાભ (જેમ કે વય મર્યાદામાં છૂટછાટ અથવા ઓછા લાયકાત ગુણ) વગર પોતાની જ કેટેગરીના સામાન્ય ઉમેદવાર જેટલા ગુણ મેળવીને પસંદગી પામે, તો તેને અનામતની બેઠક પર ગણવામાં આવતો નથી. આ સિદ્ધાંતથી દિવ્યાંગો માટે ફાળવેલી ૪% બેઠકો સુરક્ષિત રહે છે અને પ્રતિભાશાળી દિવ્યાંગોને સામાન્ય મેરિટમાં સ્થાન મળે છે.

વય મર્યાદામાં છૂટછાટની વાત કરીએ તો, દિવ્યાંગ ઉમેદવારોને સામાન્ય રીતે ૧૦ વર્ષની છૂટછાટ આપવામાં આવે છે, જે મહત્તમ ૪૫ વર્ષ સુધીની હોઈ શકે છે.

દિવ્યાંગતા પ્રમાણપત્ર અને UDID નું મહત્વ

અનામતનો લાભ લેવા માટે ઉમેદવાર પાસે સક્ષમ તબીબી સત્તાધિકારી દ્વારા આપવામાં આવેલું પ્રમાણપત્ર હોવું અનિવાર્ય છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલા પરિપત્ર મુજબ, દિવ્યાંગતાનું પ્રમાણપત્ર હવે કેન્દ્રીય ધોરણો મુજબ હોવું જોઈએ.

Ability Gujarat અને UDID

રાજ્યમાં દિવ્યાંગોની નોંધણી માટે 'Ability Gujarat' પ્રોજેક્ટ અમલમાં છે, જેના દ્વારા ઓનલાઈન પ્રમાણપત્રો ઈશ્યુ કરવામાં આવે છે. ભારત સરકારના 'Unique Disability ID' (UDID) કાર્ડનો ઉપયોગ હવે ફરજિયાત બની રહ્યો છે, જે સમગ્ર દેશમાં માન્ય છે અને તેના દ્વારા દિવ્યાંગતાની ટકાવારી અને પ્રકારની સચોટ માહિતી મળે છે.

ન્યાયિક દ્રષ્ટિકોણ અને સુરક્ષા

ભારતીય અદાલતોએ વારંવાર ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે દિવ્યાંગોને માત્ર અનામત આપવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેમને અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડવું પણ સરકારની જવાબદારી છે. 'રાજીવ કુમાર ગુપ્તા વિરુદ્ધ ભારત સરકાર' ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠેરવ્યું હતું કે એકવાર જગ્યા દિવ્યાંગો માટે ઓળખી લેવામાં આવે, પછી તેમાં અનામતનો અમલ કરવો જ પડે, ભલે તે પ્રમોશન દ્વારા ભરવાની હોય.

RPwD એક્ટની કલમ ૨૦ હેઠળ, કોઈપણ સરકારી કર્મચારીને દિવ્યાંગતાના કારણે નોકરીમાંથી કાઢી શકાય નહીં કે તેના હોદ્દામાં ઘટાડો કરી શકાય નહીં. જો કોઈ કર્મચારી ચાલુ નોકરીએ દિવ્યાંગ બને અને તે પોતાના જૂના કામ માટે સક્ષમ ન રહે, તો તેને સમાન પગાર ધોરણ વાળી બીજી જગ્યાએ ખસેડવો પડે છે.

સામાજિક અને વહીવટી અસરોનું વિશ્લેષણ

૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪નો ઠરાવ માત્ર વહીવટી સુધારો નથી, પરંતુ એક સામાજિક પરિવર્તનનું માધ્યમ છે.

૧. જગ્યાઓ ખાલી રહેવાનું પ્રમાણ ઘટશે: માંહોમાંહે અદલાબદલીની જોગવાઈથી એવું બનશે કે જો જૂથ-A (અંધત્વ) ના ઉમેદવારો ન મળે તો તે જગ્યા જૂથ-C (હલનચલનની દિવ્યાંગતા) ના ઉમેદવારને મળી શકશે. આથી અનામતનો લાભ દિવ્યાંગ સમુદાયની અંદર જ રહેશે.

૨. પારદર્શિતામાં વધારો: જાહેરાતમાં જૂથવાર જગ્યાઓ દર્શાવવાની ફરજથી ઉમેદવારોમાં સ્પષ્ટતા વધશે અને કાયદાકીય વિવાદો ઘટશે.

૩. નવા પ્રકારની દિવ્યાંગતાઓને પ્રોત્સાહન: એસિડ એટેક ભોગ બનેલા અને ઓટિઝમ ધરાવતા વ્યક્તિઓને સરકારી સેવામાં સ્થાન મળવાથી સમાજમાં તેમના પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાશે.

નિષ્કર્ષ અને ભાવિ રૂપરેખા

ગુજરાત સરકારનો ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૪નો ઠરાવ એ રાજ્યમાં દિવ્યાંગોના સશક્તિકરણ માટેની અત્યાર સુધીની સૌથી સ્પષ્ટ અને મજબૂત વહીવટી માર્ગદર્શિકા છે. ૪% અનામતના ચુસ્ત અમલ માટે 'ઇન્ટરચેન્જેબિલિટી' ના જે નિયમો ઘડવામાં આવ્યા છે, તે અન્ય રાજ્યો માટે પણ મોડેલ બની શકે તેમ છે.

ભવિષ્યમાં, ટેકનોલોજીના ઉપયોગ સાથે દિવ્યાંગો માટે નવી જગ્યાઓ ઓળખવી (Identification of Posts) એ આગામી પડકાર રહેશે. માત્ર ક્લાર્ક કે પટાવાળાની જગ્યાઓ જ નહીં, પણ ટેકનિકલ અને ઉચ્ચ વહીવટી જગ્યાઓ પણ દિવ્યાંગો માટે ઉપલબ્ધ બને તે દિશામાં કામ કરવાની જરૂર છે. આ ઠરાવ તે દિશામાં જવાનું પ્રથમ અને સૌથી મહત્વનું સોપાન છે. દરેક ભરતી એજન્સી અને સરકારી વિભાગ જો આ ઠરાવની ભાવના મુજબ કામ કરશે, તો ગુજરાત સાચા અર્થમાં દિવ્યાંગ-મિત્ર રાજ્ય બનશે.

(નોંધ: આ રિપોર્ટમાં આપવામાં આવેલી માહિતી અને ડેટા ઉપલબ્ધ સરકારી ઠરાવો અને સંશોધન સ્નિપેટ્સ પર આધારિત છે. તમામ કાયદાકીય સંદર્ભો માટે મૂળ ઠરાવ વાંચવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.)